Elk mens heeft zijn eigen unieke waarneming van de werkelijkheid, gebaseerd op ervaringen, verhalen en meningen. Zo leven wij allemaal in onze eigen werkelijkheid, die net een klein beetje verschilt van die van de ander.
Bij de kijker prikkel ik graag de rijkdom van de verbeelding, het voelen en het beleven.
Wij weten misschien veel over ons eigen lichaam maar in hoeverre maken we er ook werkelijk contact mee? Welke aandacht hebben we voor elkaar, voor onze omgeving en voor de natuur?
Ik onderzoek graag individuele waarneming en interpretatie maar ook groepsprocessen in relatie tot generaties, geschiedenis en culturen. Ik leg verbanden tussen actuele gebeurtenissen en historische feiten, tussen wetenschap en subjectieve beleving.
In mijn werk streef ik ernaar dat de toeschouwer deelnemer kan worden van het kunstwerk.
Aan de basis van de onderwerpen die ik kies ligt altijd mijn persoonlijke betrokkenheid, iets autobiografisch, dat het werk een extra dimensie geeft.
Ik werk graag aan thematische projecten die zelfstandig kunnen functioneren of tot stand komen in samenwerking met organisaties op van tevoren aangegeven locaties.
[Halina Zalewska]

_____________________________________________________________________________


DEDICATED - in Galerie Sanaa - Halina Zalewska en Peter Koole
[Tekst George Knight]

Opening op zondag 23 oktober om 15.00 uur met Edwin Jacobs. Te zien tot 26 november 2016. Galerie Sanaa toont vaak werk van Afrikaanse kunstenaars, maar richt deze keer de blik op Oost-Europa. Een bespreking.

Galerie Sanaa toont in een dubbeltentoonstelling de scherpe blik van Halina Zalewska en Peter Koole. Deze twee kunstenaars staan met hun werk midden in de samenleving. Berthe Schoonman van Galerie Sanaa vindt het een uitdaging om dit werk te laten zien. ‘Dedicated’ is de titel. Die zegt veel tegelijk. Dat de kunstenaars toegewijd zijn aan hun werk en aan het onderwerp van hun werk. Er verknocht of zelfs verkleefd mee zijn. Want hun kunstenaarschap is een levenslange opdracht. De titel zegt ook dat de personen die ze beschrijven toegewijd zijn aan hun leven of werk. En dat op hun beurt beide kunstenaars samen met Schoonman hun werk opdragen aan iedereen die er geinteresseerd in is.

Halina Zalewska (1956) werd in Polen geboren en woont nu in Utrecht. Het IJzeren Gordijn sneed Oost-Europa nog af van het Westen. Toen ze in 1980 aan de Rijksacademie in Amsterdam ging studeren wist ze eigenhandig haar werkelijkheid te verschuiven. Maar deze fase liet ze niet definitief achter. Want Zalewska put voor haar werk uit haar eigen leven. Die persoonlijke klik is de voorwaarde die haar drijft. Geen kwestie van aansporing, maar van bezieling. Dat het daar allemaal vandaan komt maakt zij aannemelijk.

Het verleden wekt ze op in beelden van Poolse sleutelfiguren als Bruno Schulz. Maar ook familieleden. Haar vader is niet ver weg. De geschiedenis zoals Zalewska die voor zich ziet is niet af. Zo loopt de vernietiging van Warschau, 1944 over in de puinhopen van Aleppo, 2016. Leed kan iedereen overkomen. De bevrijders van toen zijn de bevrijders van nu. Met als gevolg de totale vernietiging. Zo onherstelbaar is de geschiedenis. Je kunt het maar beter uittekenen voordat het voorgoed verdwijnt. Of weer van gedaante verandert en zich ontworstelt aan de blik.

Tegenover hard staat zacht. Tegenover onrecht staat de natuur die het leed overwoekert als de mens zich terugtrekt. Zalewska neemt een voorschot op de uitkomst en projecteert wensen in haar tekeningen. De natuur wordt zo een proefstuk van hoe het zou moeten zijn. Maar nooit is omdat de werkelijkheid daar te hard voor is. Toch stelt zij het niet voor als een droombeeld, want dat zou een overgave aan haar streven zijn. De uitkomst staat vast als een blauwdruk voor wat komen moet. Maar de opgave is nog niet sluitend omdat de weg erheen nog afgelegd moet worden. Dat is de vrijheid die Zalewska voor zichzelf in haar tekeningen reserveert.

Zalewska is een bewaarplaats van beelden, voorvallen en verhalen. Ze strijden er met elkaar om om als eerste op het papier te komen. In een lijn of een arcering van potlood. In kleur of zwartwit. Die strijd leidt tot combinaties die een geheel worden en de samenvoeging overstijgen. Waaraan niets ontbreekt. Altijd is er plek voor een afdwaling of onvolkomenheid die liefdevol opgenomen wordt. Alles lijkt inpasbaar, maar dat is natuurlijk niet zo. Het moet wel uit de bron geput worden die Halina Zalewska is. En die haar tekeningen diepte, gewicht en een bestemming geven die vertrek en aankomst tegelijk zijn. Zo vallen leven en werk van de kunstenaar samen.

Peter Koole (1958) bekommert zich om mensenrechten. Zijn aandachtsgebieden zijn de Balkan, Palestina, vluchtelingen en de Russische Federatie. In Galerie Sanaa laat hij voor het eerst een serie van vijf schilderijen zien die commentaar geeft op het bewind van de Russische president Putin. Journaliste Anna Politkovskaya van de krant Novaya gazeta werd in 2006 vermoord. Als verjaardagscadeau voor Putin. Op de 7de oktober. De krant pakte in juli 2014 uit met de titel ‘Vergeef ons, Nederland’. De MH17 was neergeschoten. Kort daarvoor waren er de Winterspelen van 2014 in Sochi. Nederland stuurde een zware delegatie waarmee het uit de toon viel. Tegen alle protesten in over de inperking van homorechten in de Russische Federatie. Koning Willem-Alexander dronk een biertje met Putin. Over het lijk van Politkovskaya heen. Er was vijf maanden later de MH17 voor nodig om de Nederlandse regering tot inzicht te brengen dat verbroederen met het Kremlin niet werkte.

Dat alles verbeeldt Koole in deze vijf schilderijen. Hij toont ook het zoeken van Nederland naar zichzelf. Want hij is een in Rotterdam gevestigde Nederlandse kunstenaar die bewust met zijn voeten in de samenleving staat waar hij deel van uitmaakt. In een andere serie doet Koole verslag van het weglachen van de duizenden doden van Screbrenica door Oranje Bavaria-meisjes. Naast de MH17 is dat het andere recente trauma van Nederland. Ze juichen bij een voetbalwedstrijd die Nederland verliest. Als droog en hard commentaar zet Koole daar de Bosnische nabestaanden naast die in hetzelfde gebaar rouwen om hun slachtoffers. Om hun verlies.

De realistische stijl objectiveert en scherpt de gebeurtenis aan. Dat gebeurt tegelijk. Het zijn twee tegengestelde bewegingen. Het resultaat doet denken aan het vertigoshot uit de gelijknamige film van Alfred Hitchcock. De camera rijdt naar achteren en de lens zoomt met dezelfde snelheid in. Het object blijft voor de toeschouwer op dezelfde afstand. Het effect is dat de achtergrond ineens patsboem de voorgrond overweldigt. In detail en grootte. Opzet van die techniek is om een sterke emotionele schok teweeg te brengen. In de film een verbeelding van de hoogtevrees van de hoofdpersoon. Verbeeldt Peter Koole op een vergelijkbare manier ons wegkijken voor de werkelijkheid? Het lijkt er sterk op.

Koole zet ons te kijk en wast onze ziel schoon. Of dat beoogt hij. Om de kijkers niet compleet aan hun lot over te laten voegt hij vaak woorden toe die richting geven. En onze geest voeden. Boete hoeven we niet te doen, maar even goed nadenken over waar we mee bezig zijn roept zijn werk wel op. Hij geeft commentaar op de wereld om ons bij de les te houden. Zonder een pedagoog te worden die ons dwingend één richting opstuurt. Zijn werk vertelt dat onderwerpen als misstanden, onrecht en oorlog een andere vorm van wirwar zijn van wat wij zijn. In die kant van onszelf helpt Koole ons af te laten dalen. Al is het maar voor even. Of we er een vervolg aan geven moeten we zelf weten. Kijken, bewonderen, mijmeren, doordenken of de barricades opstormen, het zit er allemaal in. Dat maakt het werk van Peter Koole uniek.

Halina Zalewska en Peter Koole blikken hun werkelijkheid in. Het lijkt terloops te gebeuren, maar vraagt een half geleefd leven om zover te komen. Hun bekwaamheid is onmiskenbaar aanwezig, maar dringt zich toch niet voor het onderwerp. Daar passen deze toegewijde kunstenaars wel voor op. Het is bijzonder dat Galerie Sanaa deze tentoonstelling presenteert. Ook gedurfd omdat het voor fijnproevers is.

_______________________________________________________________________________

Bij het portret van BRUNO SCHULZ
[Tekst Anna van Suchtelen, 2016]

Elke dag loop ik langs het atelier van Halina Zalewska naar mijn atelier: wij delen samen een zeventiende-eeuws pand in de binnenstad van Utrecht. Onder mijn ogen zie ik hoe zij met een potloodlijn structuren en kleurvelden aanbrengt, en leven blaast in planten, mensen en dieren. Ik zie de vacht van een beer, de veren van een uil op de schouder van Marie Curie, een lelietje-van-dalen in de hand van Copernicus, en ik zie haar werken aan de nieuwste tekening in de serie van beroemde Polen, het portret van schrijver-kunstenaar Bruno Schulz. Ik volg Halina’s lijnen en ik begin Schulz te lezen.
Ik lees over kamers die uitdijen, krimpen, en ineens verdwijnen, over levend behang, over vogels die uit boeken vliegen, koetsen die uit zichzelf rijden, een tuin die in een uithoek diepsomber wordt. Ik wandel door de krokodillenstraat en langs de kaneelwinkels, en ik leer een wereld kennen waarin alles broeit en gist, en neerslaat in magische figuren en kleuren. Het levenloze heeft hier een ziel en het wonderlijke is dagelijkse kost. Die wereld vind ik terug in het portret van Schulz, waarin allerlei elementen uit zijn werk en leven terugkomen: boven Schulz’ hoofd vliegt dienstmeisje Adela, felgekleurde planttentakels kruipen door een zwarte bodem, een labyrint zweeft in het luchtruim, een piepkleine menora verstopt zich; en daar ligt hij, doodgeschoten op straat in het getto, het bloed kleurt rood.
Met haar potlood als magisch wapen tekent Halina een ode, die voordat je het weet zomaar ineens tot leven komt.

_______________________________________________________________________________

VERSCHOVEN WERKELIJKHEID
Centraal Museum Utrecht, Nieuw Utrecht Kamers
28 mei 2016 t/m 4 september 2016

Edwin Jacobs, directeur Centraal Museum Utrecht

De tekeningen van Halina Zalewska (Radzy? Podlaski, Polen 1956) laten haar vrije interpretatie zien van de werkelijkheid. Ze zijn een verbeelding van haar binnenwereld, maar geven je alle ruimte om je persoonlijke associaties te vormen. Elk mens heeft zijn eigen unieke waarneming van de werkelijkheid, gebaseerd op ervaringen, verhalen en meningen.

Zalewska groeide op in Polen op een boerderij tussen de bomen, planten, bloemen en dieren. Die vind je terug in haar tekeningen. Haar wereld wordt bevolkt door mensen, dieren en soms ook sprookjesfiguren. Ze bevinden zich in vreemde omgevingen die soms lijken op landschappen, maar toch net anders zijn. De landschappen van Zalewska zijn meer verhalend of juist abstract. Elke voorstelling laat zien dat de kunstenaar via fantasie een realiteit aanstipt. Dat voel je. Het zijn eigenlijk dromen die flarden van echte gebeurtenissen spiegelen. Je wordt als kijker op het verkeerde been gezet. Je denkt aan sprookjes, maar het is evengoed een voorstelling van wat je kent of jezelf wel eens hebt voorgesteld. Zoals kinderen zich iets voorstellen, namelijk direct en zonder erbij na te denken.

Halina Zalewska over haar werk
"Ik noem deze expositie Verschoven Werkelijkheid omdat dit enkel gaat over mijn interpretatie van de werkelijkheid. Ik neem aan dat iedere kijker van mijn getekende wereld een ander beeld vormt, het anders gaat kleuren. Het werk wordt bekeken vanuit een ander point of view en een andere inhoud of belang kan zich aandienen. Wij leven allemaal in onze eigen werkelijkheid, die net een klein beetje verschuift van die van de ander. Het gaat om de eigen, unieke waarneming van de werkelijkheid.”


___________________________________________________________________________

Halina Zalewska tekent Groen - openingswoord tentoonstelling Beeldschoon, Stedelijk Museum Vianen
Lou Vos, juni 2014

‘Iedere keer is het ontdekken hoe de natuur zich mooier maakt, zich vernieuwt’, zegt Halina achter het stuur van haar auto. We rijden een kronkelend weggetje door een zomergroen bos, op weg naar het atelier.

In haar atelier bekijken we de grote tekeningen, enorme vellen, met eindeloos geduld vol getekend, met potlood in intense kleuren. Ik krijg onmiddellijk het gelukzalige gevoel terug van vroeger, wanneer je als kind een nieuwe doos kleurpotloden kreeg, alle kleuren keurig op een rijtje in de doos, met scherpe punten. Er was niets leuker dan ze iedere keer weer op kleur leggen en alle kleuren uitproberen.

Door te strepen en te arceren en lagen over elkaar te zetten mengt Halina de potloodkleuren. Met oneindig veel geduld en toewijding tekent ze, in weken tijd, het vel vol. Bouwwerken zijn het eigenlijk, opgebouwd uit streepjes. Alle streepjes bij elkaar vormen een bloem, een bos, een zee, een woestijn. Net zoals in de natuur alles is opgebouwd uit miljoenen deeltjes. ‘De natuur heeft heel veel geduld’, zegt ze, ‘waarom zou ik dat dan niet hebben’.

Wie de wereld van Halina Zalewska betreedt stapt een wondere en merkwaardige wereld binnen, bevolkt met beeldschone schepselen en figuren. Een sprookjesachtige tuin met kleurrijke bloemen en plantensoorten. Een vibrerende organische wereld waarin alles zichtbaar en onzichtbaar met elkaar verbonden is. Maar niet alles is lieflijk, of poëtisch, de moderne tijd loert om de hoek, er is nog een andere wereld die lonkt, het meisje met de mobiele telefoon lijkt zich niet bewust van deze mooie groene omgeving, de ‘virtuele wereld’ lonkt… En het meisje dat de vis liefdevol omarmt, lijkt te vergeten dat de vis de zee nodig heeft.

Iemand vertelde mij onlangs dat ze bij een reis door het binnenland van Spanje, verbaasd was bij de plotselinge aanblik van een boer die middenin deze droge kale vlakte zijn akkertje stond te wieden. Hij had het aangedurfd om in dit onontgonnen woeste land een tuintje te scheppen.

Ik moest denken aan de serie tekeningen ‘Desert’ van Halina, waarin op merkwaardige wijze planten in potjes zorgvuldig middenin de woestijn zijn geplaatst. ‘Iemand moet dat gedaan hebben’ zei Halina toen we naar de tekening keken. Mij verbaasde het dat zij, die zelf de schepper is van deze beelden, niet wist wie.

We rijden terug over het kronkelende weggetje door het bos. We delen, in ons werk, de liefde voor de natuur die groots en alles omringend is. Ze vertelt hoe ze opgroeide in Polen, op de boerderij, tussen planten en bloemen en bomen en dieren. ‘Eigenlijk een sprookje’, zegt ze lachend tegen mij. Haar wereld heeft ze zorgvuldig bewaard, water gegeven en laten groeien, in kleurrijke beelden brengt ze deze opnieuw tot leven.

Iemand moet het gedaan hebben, in ieder geval Halina zelf.

___________________________________________________________________________

Ritselende tekeningen van Halina Zalewska

Alex de Vries, 6 juni 2011

We lopen gewoon maar los rond, maar op een of andere manier zijn we via allerlei onzichtbare draden verbonden met de wereld, de geschiedenis, de natuur, de ruimte en de tijd. We hebben een levensloop die als een spiraal om onszelf heen draait. Wat we ons herinneren is een vertekening van wat we ooit hebben meegemaakt. Er overkomt ons iets wat in de manier waarop we dat in de binnenwereld van ons hoofd een plaats geven, andere implicaties veroorzaakt dan die er in werkelijkheid bestaan. De gegevens die we opslaan veranderen voortdurend van betekenis, maar ook van vorm en uiterlijk.

De tekeningen van Halina Zalewska zijn een verbeelding van die binnenwereld als een weergave van wat we in werkelijkheid ondergaan. Ze laten zien dat verzinsels meer wortels in de realiteit hebben dan we geneigd zijn aan te nemen. Als zij zich iets voorstelt dan treedt ze buiten zichzelf in een tekening. Je kunt haar daar tegenkomen. Je loopt haar vrij letterlijk tegen het lijf in het werk dat ze maakt. Ze staat achter een boom, of je trekt een gordijn weg en je kijkt haar recht in het gezicht. Ze loopt achter je langs en je voelt alleen de luchtverplaatsing die de massa van haar lichaam in de ruimte veroorzaakt. Tekeningen van Halina Zalewska hebben een ritselende aanwezigheid. Je hebt de neiging voortdurend achterom te kijken, of je niet iets hebt gemist.

Geen enkele reserve

Halina Zalewska heeft de manieren waarop ze zich uitdrukt als kunstenaar nodig om te zijn wie ze is. Het is geen mogelijkheid om uitdrukking te geven aan haar identiteit, maar een noodzakelijke voorwaarde om zich te handhaven in het leven. Het is een natuurlijke behoefte die ze met alle middelen die ze binnen haar bereik heeft in het kunstenaarschap verwezenlijkt. Toch hebben al haar werken ook iets wezenloos, alsof ze zijn onttrokken aan iets wat zich nergens mee verhoudt, hooguit met zichzelf. Daardoor ontstaan mogelijkheden om de wereld te verbeelden als iets onbestaanbaars. Het komt erop aan dat geloofwaardig te doen. Dat lukt Halina Zalewska door geen enkele reserve aan de dag te leggen met betrekking tot wat wel en niet kan. Altijd is er sprake van een organisme dat ze tot leven brengt. Dode, betekenisloze materie sluit ze aan op de energiehuishouding die ze in haar werk onderhoudt, waardoor het levenloze wordt geanimeerd. Het natuurlijke en het kunstmatige hebben meer met elkaar gemeen dan we voor mogelijk houden.

In haar nieuwste werk maakt Halina Zalewska tekeningen die zich presenteren als een coulissenlandschap, waar je doorheen kunt bewegen. Vooral met je ogen, maar als je het niet gelooft, kun je ook je hand erin steken om die ruimte, de leegheid en loosheid ervan, te ervaren, zoals de ongelovige Thomas die zijn hand in de wonden van Jezus stak. Je voelt werkelijk dat er iets niet is, dat er een opening is. Het is ruimtelijke energie. Daarmee voeden de tekeningen van Halina Zalewska je voorstellingsvermogen. Nu kun je bij alles wat is getekend bedenken dat je niet alleen naar de voorkant van het papier kijkt, maar dat er ook iets achter zit. De driedimensionaliteit van haar werk is een doorgrondelijke illusie; ze betekent de achterkant van het papier niet, maar doordat ze de voorstellingen over elkaar heen laat vallen en daartussen ruimte laat, ontstaat de gedachte dat je een gedroomde situatie betreedt.

Alles in haar tekeningen is een bevestiging van het menselijk onvermogen om te verklaren wat eraan het leven voorafgaat en wat er op volgt. In feite heeft haar werk ook niets met begrippen als fantasie en creativiteit te maken. Haar verbeelding is eerder onverhoeds en in die hoedanigheid zo vanzelfsprekend dat je de overrompeling die je overkomt niet alleen aanvaardt maar zelfs als onoverkomelijk ondergaat.

Deze tekeningen zijn een vorm van vervoering. Er is over nagedacht, maar de totstandkoming ervan, alleen het tekenen zelf veroorzaakt wat er te zien is. Het voornemen dat eraan ten grondslag ligt wordt met iedere handeling die de uitvoering ervan vergt weer teniet gedaan en ontaardt in iets anders.

Ondergaan wat je beleeft

Zo precies als de tekening is gemaakt, zo exact kun je beschrijven wat erop te zien is. Toch schiet iedere beschrijving tekort. In het tekenproces wordt iedere intentie ondergraven door de handeling waarmee deze wordt geconcretiseerd. Alles wat je benoemt, wordt ontkend door wat je eigenlijk ziet. Het bekijken van de tekeningen is daardoor niet zozeer benoemen wat je ziet, maar ondergaan wat je beleeft. Je maakt dus geen statische ontleding, geen visuele analyse van het waarneembare, maar bent overgeleverd aan de wisselwerking die het werk met je aangaat. Dat gaat meer van de tekening uit dan van jezelf. De relatie die ontstaat gaat vreemd genoeg vrijwel buiten jezelf om. Je hebt zelfs de neiging die uit de weg te gaan, je ervan af te keren, omdat wat je ziet niet in overeenstemming is met de voornemens die je zelf hebt, altijd zoekend naar de bevestiging van het gekende.

De tekeningen van Halina Zalewska maken je deelgenoot van het ongekende, waardoor er iets in je wordt aangesproken wat je liever niet prijsgeeft: je bedenkingen, je reserves, je veronderstellingen, je vragen, je onzekerheden, je vooringenomenheid. Dat Halina Zalewska dat in haar werk wel doet, kun je nauwelijks bevatten. Ze doet dat namelijk op zo’n onbeschaamd aantrekkelijke manier, dat je bijna gêne voelt voor de naïviteit en schoonheid ervan en voor de sentimentaliteit en ontroering die je daardoor overvalt – in de kunstbeleving zo’n beetje de meest verdachte kwalificaties die we kennen. Het ontbreekt de tekeningen van Halina Zalewska volkomen aan cynisme. Ze zijn zonder terughoudendheid voorstellen om te aanvaarden dat we meer zijn dan vlees en bloed. Er zit licht, ruimte en tijd tussen. Die stoten elkaar af en trekken elkaar aan.

Spreken in tongen

Voor Halina Zalewska

Als de boeken geen verklaring hebben voor wie je bent,
Als alle kennis niets bevestigt dan onwetendheid,
Dan ben je aangewezen op alle anderen die je kent,
En de onbekenden die je achterliet in vergetelheid.

Als je niet naar jezelf kijkt, heb je geen idee van je aard.
Je haren zijn blauw en ontspringen aan je longen.
Je vertakt je en je bewaart het evenwicht met een staart.
Je wil dat je wordt verstaan, maar je spreekt in tongen.

Of zijn je haren oranje, je ogen blauw en ben je unverfroren?
Heb je hart en ziel aan een ongekende technologie verloren?
Ben je aangewezen op een draadloos bestaan of op een stekker?
Als de kluwen snoeren zijn ontward, ontdek je je verwekker.

Je bent overal mee verbonden, er is geen weg terug.
Er rest alleen de vooruitgang, kijk maar achter je rug.
Alles wat je achterlaat verdwijnt zo snel als het licht
En wat nog komt, doemt uit het donker op in het zicht.

Hoe we ook ontaarden, we blijven ondergeschikt aan de natuur.
Niets is kunstmatig, onze biotoop beweegt tussen base en zuur.

_____________________________________________________________________________

Een brug tussen hemel en aarde

TROUW – 25.01.10 – Robin de Wever

Een klooster is museum Oud Soest al lang niet meer. En toch, vindt beeldend kunstenares Halina Zalewska, gonst het gebouw weer van spiritualiteit.

Ontluisterend vond kunstenares Halina Zalewska ze, die nonnenkamers op de zolder van het Soester museum. Een leven met enkel meditatie en rust had haar heerlijk geleken. Je hoefde er niet bezorgd te zijn over triviale zaken en tijd om op zoek te gaan naar ’het hogere’ was er in overvloed. Dacht ze.

Want toen een medewerker van het museum haar vorig jaar rondleidde, ontdekte Zalewska dat die voorstelling te romantisch was geweest. „De nonnen leefden als moderne armen. In zo’n kamertje stond dan een bed, een waterkan en een po. De muren waren kaal, afgezien van een simpele crucifix. Die geestelijkheid, het contact met hemelse sferen – ik merkte er niets meer van. Ik zag kale kamers en een hoop zelfopoffering, verder niets.”

Zalewska’s expositie ’Annunciation’ in museum Oud Soest toont het kloosterleven – zoals het ooit was, maar vooral zoals de kunstenares het graag zou zien. Had ze het kloosterleven te veel geromantiseerd?

Waarschijnlijk wel, zegt ze nu. „Maar dat gaf niet. Ik besloot om het museum als decor voor mijn expositie te gebruiken. De nonnenkamers mochten vertellen over het dagelijkse kloosterleven, terwijl mijn speciaal voor de gelegenheid gemaakte kunstwerken steeds naar spirituele zaken verwijzen.”

De van oorsprong Poolse Zalewska studeerde in 1980 cum laude af aan de kunstopleiding Akademia Sztuk Pieknych in Warschau. In Nederland haalde ze haar diploma aan de Rijksacademie en studeerde ze wijsbegeerte aan de Universiteit Utrecht. Sinds 1993 exposeert ze regelmatig door heel Nederland.

Ze ziet zichzelf niet als gelovige, zegt ze. „Meer als spiritueel mens. Ik sta aan de zijlijn en zie dat iedereen wel eens iets spiritueels meemaakt.” Het werk voor haar expositie in Oud Soest maakte ze op uitnodiging van het museum.

De hallen van Oud Soest, het trappenhuis, de nonnenkamers: allemaal zijn ze deze maand het toneel voor Zalewska’s creaties. Het museum, dat van het einde van de negentiende eeuw tot halverwege de twintigste eeuw als klooster fungeerde, is weer even volop wat het ooit was.

Aan de muren hangen tekeningen, in de gangen staan en hangen maagdelijk witte vormen van textiel. In de kloosterkamers veegde ze het stof weg en hing haar werk aan de muur. En de grote zaal, die doorgaans voor exposities wordt gebruikt, liet ze links liggen. „Die stond met zijn vierkante vormen en witte muren veel te ver van de kloosterwereld af. De gangen en kamers vond ik veel interessanter.”

Met traditionele christelijke kunst – kruisen, rozenkransen, iconen – hebben Zalewska’s 45 kunstwerken maar weinig van doen, zegt ze. „Ik wilde religie vatten in algemene beelden. Religie en spiritualiteit staan nooit op zichzelf. Als we ons proberen uit te strekken naar ’hemelse sferen’, wat die ook mogen zijn, dan blijven we in de eerste plaats altijd nog mens.”

De jas van aartsengel Gabriël, die bezoekers bij binnenkomst tegenkomen, is daar zo’n typisch voorbeeld van. „Gabriël heb ik bloemenzaad op zijn spierwitte jas gespeld”, zegt Zalewska. „Om maar te zeggen: als hij aan iemand verschijnt, dan raakt dat vooral het aardse leven. Dan wordt er een aards zaadje geplant. Als de hemel zich met ons bemoeit, dan heeft dat vooral consequenties voor ons aardse leven.”

De witte pop in één van de nonnenkamers (’First Love’) is ook een engel, vertelt Zalewska. „Maar door zijn opgeplakte organen is hij ook mens. Ik geloof dat ieder mens onbevangen, als engel, geboren wordt. Naarmate we langer op deze aarde rondlopen, veranderen we langzaam in een mens. Vandaar die organen.” De engel raakte bij de bezoekers een gevoelige snaar. „Ik heb er al mensen om zien huilen.”

Haar beelden zijn soms wat zweverig, geeft Zalewska toe. „Maar zeg nou eerlijk: op transcendente sferen kún je toch ook geen etiket plakken? Ik wil juist duidelijk maken dat onze woorden ontoereikend zijn.”

Niet dat haar werk een kritiek is op religies die wél een duidelijk beeld menen te hebben van God, trouwens. „Iedereen moet zelf weten wat hij gelooft. Maar zorg wel dat je de wereld niet uit het oog verliest.”

Kloosters, vindt Zalewska, zijn de brug van onze wereld naar de hemel. „Ze staan op aarde, maar kloosterlingen houden zich er vooral met spiritualiteit bezig.” Dat het meest typisch religieuze gedeelte van de expositie – de nonnenkamers – zich in de nok van het gebouw bevindt, beschouwt Zalewska als mooie symboliek. „Je loopt als het ware naar de hogere sferen.”

Hier en daar oogt het klooster ’religieuzer’ dan ooit tevoren. „Ik weet het: helemaal eerlijk is dat natuurlijk niet. Doorgaans is een klooster natuurlijk erg sober. Ik wilde de verbondenheid met de hemelse sferen in het klooster zozeer benadrukken, dat het gebouw nu overladen is door religieuze symbolen. Kijk, wil ik zeggen, dít is nu waar spiritualiteit vroeger zo intens werd beleefd.”

______________________________________________________________________________

Annunciation
Hebt u omhoog gekeken toen u binnen kwam? Wat zag u: een jas… in de lucht; iets dat aan kwam zweven… Gabriël, engel is de naam: het woord zelf is boodschap… of toch niet?
Eerder is het een mantel, waaraan zakjes zaad hangen: het zaad van deze herfst verzameld door Halina. Leven dat komt, dat aangekondigd wordt.
Dat is het spanningsveld van deze tentoonstelling van Halina Zalewska. Hij heet Annunciatie, Aankondiging. Maar van wat? Iets geestelijks ongetwijfeld maar de kunstenares beseft dat ze alleen haar wol, haar zaden, het lichaam, de vogels, haar hersencellen, kortom de materie voorhanden heeft om dat ‘geestelijke’ aan te duiden en vorm te geven. Kunst: een verwijzing met louter aardse en concrete middelen.
Het woord Annunciatie maakt deel uit van het geloofsverhaal en van de geloofservaring. In deze tijd en ook hier staat dit woord apart, heeft haar eigen werking: wat kondigt zich aan zonder direct een boodschap te zijn van een geloofsverhaal. De filosoof Lyotard bestreed dat er één groot verhaal was, hij was daar zelfs bang voor aangezien een groot verhaal vervat in één denksysteem in zijn twintigste eeuw tot moord en doodslag leidde. Lyotard spreekt over: ‘iets gebeurt’, over ‘nu’-momenten, over de trouvaille. Misschien kun je dat omschrijven als een geschenk dat zich als een gebeuren aandient. Een gebeuren dat de toeschouwer brengt van het zichtbare naar het niet-zichtbare, het louter ervaarbare. En aan zo’n ervaring – iets gebeurt – valt troost te ontlenen. Zijn mensen niet op zoek naar een plek om even te zijn, een plek om opgetild te worden, bij name genoemd en gezien: een nu-moment. Wij zeggen op zo’n moment: ‘Het was of al mijn zintuigen op scherp stonden’ of ‘De tijd stond even stil.’
De werken van Halina zoeken naar zo’n moment: een met potlood getekend zelfportret met op de voorgrond een geborduurde engel met de handen open naar voren. Het is materie, maar toch… Een hemd geborduurd met de chromosomen x en y, in aanleg vrouw en man.. De tekening Eerste liefde: handen als een lang verhaal. Hier in deze oude ruimtes van Museum Oud-Soest krijgen haar werken nog meer betekenis. De kloostercellen bijvoorbeeld, helemaal boven in het gebouw, zijn zichzelf maar hebben ook aan betekenissen gewonnen.
In cel een hangen vanouds de kruisen aan de wand maar nu gecombineerd met een werk van Halina: First love. Als wil er gezegd worden: liefde voor het leven moet je ontwikkelen door alles heen.
In cel twee hangt een jas met levens, kleine stoffen babyfiguren in allerlei maten tot jas aaneen genaaid: het lijkt een dans van leven, een levensdans. Het leven gaat door, vermenigvuldigt zich, ook in die kloostercel.
In cel drie een oorspronkelijk klein houten bed met daarop het witlinnen hemd van haar grootmoeder en een zelfportret met witte lelie. Verwijzingen naar het pure leven van vroeger, van nu?
Misschien zijn er nog andere betekenissen, kijkt u maar!
Als je stil staat, ontvankelijk in dat nu, kan het zo maar zijn: iets gebeurt met de stoffen, de borduursels, de verf, de geknipte tekeningen, de jassen, de engelfiguren.
Iets gebeurt: het zaait zich uit, het ritselt, verspreidt zich, een aankondiging van leven.
Iets gebeurt: in liefde voor dat leven, want dat is al wat wij geschonken kregen, dat lieve leven.
De verdieping, de zin daarin kan zo maar gebeuren, als je ziet wat er te zien is…
En wie weet, wat er nog meer gebeurt? Want als we weggaan lopen we weer onder Gabriël door, met haar zaden voor nieuw leven…
Iets gebeurt.
Drs. Felicia Dekkers
www.beeldzin.nl
__________________________________________________________________

Het menselijk lichaam door andere ogen

Met een sterke maag is het goed te doen, maar anders is het toch wel even slikken bij de zeldzame negentiende-eeuwse wasmodellen van Petrus Koning. Alles wordt open en bloot getoond op de tentoonstelling Bodybeeld, het menselijk lichaam ontleed in het Universiteitsmuseum in Utrecht: de doorsnede van een arm, hersenen, een torso van een man, een vrouwenhoofd. In bloederig rood zijn armspieren, oogbollen en hersenkwabben tot in detail in was vormgegeven.
De wasmodellen zijn afkomstig uit de collectie van Museum Bleulandinum in het Universitair Medisch Centrum te Utrecht en zijn onlangs gerestaureerd. Petrus Koning (1787-1834) trad op dertienjarige leeftijd in dienst van professor Jan Bleuland, een befaamd medicus, hoogleraar geneeskunde, humane en vergelijkende anatomie en fysiologie en verloskunde. Bleuland zag bij Koning een ‘grooten aanleg voor een vak waartoe eene eigene handigheid wordt vereischt’. Hij onderwees hem in anatomie en geneeskunde en Koning bracht het tot voorsnijder (prosector), waarbij hij als een ware kunstenaar anatomische ontledingen demonstreerde aan medische studenten.
Naast de zeldzame wasmodellen zijn verschillende anatomieatlassen, expansiemodellen, preparaten, snijinstrumenten en collegeplaten met afbeeldingen van diverse organen te zien, maar ook werk van hedendaagse kunstenaars die hun eigen visie geven op het menselijk lichaam. Tijdens de tentoonstelling Bodybeeld, die bijna een jaar in beslag neemt, komt het werk van Lisette Verkerk, Helmie van de Riet, Erik van Beek, Liesbeth Touw, Carolein Smit en Jan Kerkhof voorbij. Vanaf 16 januari 2007 is het de beurt aan Halina Zalewska.

Het werk van Halina Zalewska gaat over ‘de begrenzingen van het fysieke, maar tegelijkertijd ook over de onbeschrijfelijke grote intelligentie van het leven. De kern van haar werk is het leggen van beeldende relaties tussen wetenschap, religie en filosofie.’1 Haar fascinatie voor de microkosmos in het menselijke lichaam, de perfectie en chaos van de natuur speelt een belangrijke rol in het werk van de Pools-Nederlandse kunstenares.
Halina Zalewska werkt met de meest uiteenlopende materialen. Begonnen als beeldhouwer stapte ze midden jaren tachtig over op potloodtekeningen, daarna volgden schilderijen, grafiek en objecten en sinds drie jaar gebruikt ze ook borduursels en textiel. Op de tentoonstelling Bodybeeld toont de kunstenares onder meer foto’s, een haar tot dan toe onbekend medium. De foto’s fungeren als puur registratiemiddel en maken deel uit van geborduurde objecten, zoals Wonderdoener en Secret section. Voor Wonderdoener gebruikte Zalewska een dierbare jas die haar moeder zelf had genaaid toen zij de eerste keer zwanger was. Ze heeft de jas tijdens vijf zwangerschappen gedragen. Halina Zalewska borduurde er een baby op en vroeg een aantal vrouwen om de jas aan te trekken, zoals een oudere vrouw die lang geleden kinderen heeft gebaard, een hoogzwangere vrouw, en een vrouw die geen kinderen wil. ‘Door middel van fotografie leg ik de eerste reactie vast. Opeens maakt de jas deel uit van zo’n vrouw en komt bijvoorbeeld het verlangen boven om een kind te hebben. Het roept herinneringen en diepgaande gevoelens op die je in je ziel, in je kern, raken.’
De objecten die Zalewska toont tijdens Bodybeeld zijn niet statisch, omdat door het aantrekken van Wonderdoener en het opzetten van Secret section een extra betekenislaag ontstaat. In ongedragen toestand ziet Secret section eruit als een lap vlees van de slagerij. Maar zodra iemand de ‘hoed’ met de daarop geborduurde hersenen opzet, gaat het leven en krijgt het telkens een andere betekenis door de drager van het object. Datzelfde is het geval met een colbertjasje waar spieren op zijn geborduurd. Op de foto’s staan krachtige jonge mannen, die zich blootgeven zodra ze het jasje aantrekken. Zodra ze meer spieren hebben groeien de mannen zichtbaar en nemen vol bravoure een stoere houding aan. Ondanks de bescherming van ‘een spierenharnas’ laten de gefotografeerde ‘modellen’ een mengeling van jeugdige trots en kwetsbaarheid zien. Die tegenstelling tussen het innerlijk en het uiterlijk, tussen het lichaam en geest komt telkens terug in Zalewska’s werk. Evenals haar ambigue houding ten opzichte van het menselijk lichaam. ‘Het brein is bijvoorbeeld een geweldige machine die het hele lichaam bestuurt, maar het is tegelijkertijd een afschuwelijk stuk vlees’, vindt Halina Zalewska.
In haar serie Hemellichamen - eveneens te zien op de tentoonstelling Bodybeeld - verwerkte Zalewska oude lakens die haar oma zelf geweven had van het vlas in haar tuin en waar haar ouders jarenlang onder geslapen hadden. Deze persoonlijke inhoud en de onbenulligheid van de techniek combineert ze met universele thema’s die de tegenstelling met wetenschap en anatomie versterken.
Naast de foto’s, objecten en hemellichamen komt de serie Corpus aan bod. Hierbij heeft Zalewska het menselijk lichaam tot het minimale gereduceerd. Zo bestaat Corpus 2, een uit wit laken geknipt vrouwenlichaam afgebakend met rood garen, slechts uit contouren. Bij Corpus 1, een zwarte kimono met daarop geborduurde organen in verschillende kleuren, ontbreekt het hoofd, de handen en voeten. Desondanks kan de beschouwer het lichaam moeiteloos in gedachten ‘af’ maken tot een compleet lijf. Halina Zalewska: ‘Ik streef naar het ultieme lege lichaam en onderzoek hoever je kunt gaan met het weglaten van elementen. De behoefte om het leeg te maken overheerst. Ondanks de eenvoud ervan ontbreekt er niets.’

Karen Duking, kunsthistorica en journaliste
artikel in Nobelmagazine - beeldende kunst in Utrecht , 2006/4

__________________________________________________________________________

Hemellichaam
Chris Maas, voorzitter kunstcommissie RIVM, 2006

In Van Dale Hedendaags Nederlands treffen we, behalve “hemellichaam” 21 woorden die beginnen met “hemel-“. Naar mijn gevoel gebruiken we deze woorden vandaag de dag niet zo vaak. Er zijn weliswaar, net als het geval is met het woord “hemellichaam”, gebruikswoorden bij uit astronomie. Maar dat vakgebied ligt, in ieder geval voor de meeste RIVM-ers, wat verder weg van onze dagelijkse bezigheden. De overige woorden die met “hemel-“ beginnen zijn vaak dichterlijk, of archaïsch, of tamelijk exclusief verbonden aan levensbeschouwing. Halina Zalewska koos er voor het koele natuurwetenschappelijke woord “hemellichaam” in een ander (hemels?) daglicht te zetten, door een verband met menselijk lichaam te suggereren. In haar werk is dat ineens heel tastbaar en vanzelfsprekend. Daarmee treffen we ons langs kunstzinnige weg aan op een kruispunt tussen de wetten van Kepler en de breekbaarheid en de schoonheid van het menselijk lichaam. Ergens daar bevinden zich ook de vakgebieden en de beleidsterreinen van volksgezondheid en milieu. Het is een voorrecht hier, dankzij het werk van Halina Zalewska, vanuit een heel ander perspectief naar te mogen kijken.

__________________________________________________________________________

Halina Zalewska verwondert zicht over de perfectie én de chaos van de natuur en over de microkosmos van de mens.
Felicia Dekkers, Bureau Beeldzin, 2006

Je vind in Halina’s werk twee lijnen terug: haar interesse voor het grote weten over het leven dat haar steeds op onderzoek doet uitgaan: een voortdurend zoekproces naar wat filosofie, wetenschap en wat oude culturen haar te leren hebben. Zij ziet het als haar taak en mogelijkheid als kunstenaar om daartussen in alle vrijheid relaties te leggen, om over de scheidingslijnen heen te kijken. En via haar kunst laat zij andere mensen iets van haar inzichten, haar kijk op de wereld zien. Daarnaast is haar kritische belangstelling voor wat zich afspeelt in de maatschappelijke verhoudingen van vandaag de dag, voor milieu en mens. Haar laatste werk bestaat uit fijnmazige potloodtekeningen in zwart-wit. Ze zijn 1,80 bij 1,22 meter en dragen titels als The first love, The first blame, The first war: de dingen in je leven die je eerste keer meemaakt n die enorme indruk maken. En iedere keer als je iets tegenkomt, dat je aangrijpt, is dat de eerste keer. Grote lijnen en versterkt perspectief geven haar al werkend het gevoel te beeldhouwen met haar potlood.

Op de tekening met de titel The first war zie je een oude clown (is het een vrouw, is het een man?) staan, die heel het leven en alle wijsheid met zich mee draagt. Hij kijkt met een milde blik de figuur tegenover hem aan. Want tegenover hem staat een jonge vrouw die alles nog moet ontdekken en uitvechten. Het eerste wat opvalt is haar hand, vel van gebaar en groot op de voorgrond getekend. Ze houdt jou als toeschouwer tegen: “Sta stil, sta stil bij het leven, opdat je in alle stilte kunt groeien”. En je blik richt zich als vanzelf naar beneden: tussen de vrouw en de oude man in; aan hun voeten, is een plant getekend die open bloeit. Als je de arm van de vrouw naar boven volgt, kom je vanzelf bij haar andere hand, heel klein in de verte. Die wijst naar een vierkant (een beeldscherm?) waarop de drukte en snelheid van het stadsleven te zien zijn. De natuur tegenover de versnelling: stad en internet. De stilte tegenover de herrie en tomeloosheid. Aandacht tegenover chaos.

____________________________________________________________________________

Grenzen verkennen blijft spannend
Miriam Metzler, voor RIVM, 2006

Halina Zalewska is sinds haar viertiende bezig met kunst. Inmiddels is het voor haar een manier van leven geworden. ‘Nu kan ik zeggen dat het allemaal duidelijk is waarom ik al zo jong interesse had in kunst, wetenschap, filosofie en religie. Toen ik begon aan een kunstopleiding, was het gewoon iets wat ik moest doen. De periode die volgde was intensief maar alles viel op z’n plek. Het bevredigde mijn nieuwsgierigheid naar antwoorden op levensvragen als: hoe ver reikt wetenschap en waar begint of eindigt spiritualiteit?’ Vijf jaar later werd Zalewska toegelaten op de kunstacademie in Warschau. Daar ontmoete ze haar grote inspiratiebron, professor Jarnuszkiewicz.
‘De wijze waarop hij tegen kunst aankeek en zijn kennis van actuele beeldende kunst in West-Europa en Verenigde Staten, stimuleerden mij om – in het toen nog socialistische Polen – vanuit eigen idealen met kunst bezig te zijn’.

Oude culturen
In 1980 vertrok Halina Zalewska naar Nederland. Op de Rijksacademie in Amsterdam vervolgde ze haar studie beeldhouwen. Ze werkte toen met zware materialen – klei, hout, brons, beton, gips. Na deze ruimtelijke periode stapte ze – noodgedwongen door een zwangerschap – over op plat werk en legde zich toe op kleurpotlood. Zalewska probeert dan steeds meer te verbeelden wat de mens beweegt in zijn bestaan, hoe zijn psyche in elkaar zit. Om die intelligentie van de mens en van de schepping beter te begrijpen, bestudeerde ze oude culturen, filosofie en wetenschappelijke tekeningen en kunt van de primitieven uit de vijftiende en zestiende eeuw. ‘De uit de Renaissance is voor mij trouwens altijd belangrijk geweest. Voor het ‘Isenheimer Altaar’ van Matthias Grünewald rijd ik tijdens de vakantie graag een blokje om naar het Franse Colmar, waar het kunstwerk te zien is.

Spannend
Op haar werk raakt Halina Zalewska nooit uitgekeken. ‘Het blijft spannend de grenzen te verkennen. Het is een voortdurende zoektocht. Steeds besluiten nemen, steeds afwegen hoe je verder gaat. Dat lukt de ene keer beter dan de andere. Maar ik heb het gevoel steeds dichter bij de antwoorden op mijn vragen te komen’. Het maakt haar niet uit hoeveel tijd dat kost. ‘Tijd is relatief. Zo was ik met de tekeningen voor Hemellichaam maanden bezig. Wat me hierbij inspireerde? Be begrenzingen van het fysieke, maar tegelijk ook de onbeschrijflijk grote intelligentie van het leven’.

_________________________________________________________________________

Spiegeling van het zijn
Monique Groot, kunsthistorica en journaliste, 2002

Halina Zalewska als meisje. Een foto uit het verleden tegenover haar portret uit het heden. Een spiegeling van hetzelfde wezen gegroeid door de tijd.
In het heden weerspiegelt zich het verleden. In het zelfportret van vandaag klinkt de liefde uit haar jeugd voor de aarde, voor de dieren, voor de planten, klinken stemmen uit een vervlogen tijd.

In de loop van levensjaren groeide verwondering over eeuwen zoeken naar wijsheid, in west en oost. Wijsheid, idealen en de intelligentie van beschaving, het vuur van het bestaan. Het klinkt door in de stilte waarin het dagelijkse leven wordt geweven. Het grijze potloodweefsel van dagelijkse beslommeringen en kleine doelen is gebonden aan de wetten van de aarde. Tussen de fijne, grijze lijnen door blikkert het vuur.

Het zoeken naar vuur, naar de diepere lagen van het bestaan geeft het grijze weefsel kleur. Het potloodweefsel hult zich soms in de gedaante van een plattegrond en soms van een doolhof. Zekerheden worden twijfels. In de wirwar van gedachten moet van tijd tot tijd gezocht worden naar de eenvoud die de kern vormt.

De spiegeling van een eerlijke, geduldige zoektocht. De weergave kan uitgerold worden. Een rol met vurige vuren en met tere grijsweefsels, een rol met beelden van onderzoek naar wijsheid en een rol met verheven gewelven. Ontstaan tussen de dagelijkse bezigheden door. Ze groeien door de tijd en verbeelden steeds dezelfde zoektocht, die soms nieuw lijkt.

Er ontstaan honderd zelfportretten. Elk portret toont een deel ven haar wezen. Het onderzoek naar het eigen zijn is betrokken in het onderzoek naar het totale zijn. Het is deel van het ondeelbare geheel. De verbondenheid uit zich in een gevoel van liefde voor het andere en de ander , in een zoektocht naar schoonheid.

Geen spiegeling van het naakte bestaan. Spiegeling van diepere bestaanslagen. Spiegeling van het zijn.